logotyp

NARCYSTYCZNA WIELKOŚCIOWOŚĆ I NARCYSTYCZNA NADWRAŻLIWOŚĆ W PSYCHOTERAPII

Narcyzm jest różnie rozumiany w dziedzinach psychologii i psychiatrii. Klasyfikacja narcystycznego zaburzenia osobowości (NPD) w DSM-5 podkreśla aspekt wielkościowości, co jest niewystarczające przy diagnozie i może utrudniać leczenie. 

Patologiczny narcyzm to znacznie szersze pojęcie. Można wyróżnić dwie formy narcyzmu – wielkościową i nadwrażliwą. Pacjenci częściej szukają pomocy w stanie nadwrażliwym, co może stanowić przeszkodę w rozpoznaniu patologicznego narcyzmu przy uwzględnianiu tylko i wyłącznie kryteriów DSM-5. Kryteria te powinny zatem zostać rozszerzone.

Narcyzm w powszechnej opinii kojarzony jest z arogancją, zarozumiałością i potrzebą dominacji, zawartymi w pojęciu narcystycznej wielkościowości. Współczesny model kliniczny łączy ją z uszkodzeniami samo-regulacji, które prowadzą do emocjonalnego i behawioralnego rozregulowania w odpowiedzi na zagrożenie dla ego lub osobistą porażkę. Narcystyczną nadwrażliwość odzwierciedlają doświadczenia gniewu, zazdrości, agresji, bezradności, pustki, niskiego poczucia własnej wartości, wstydu, a nawet myśli samobójcze.

Osoby zaburzone narcystycznie, które szukają pomocy w stanie nadwrażliwym, mogą przejawiać wielkościowość na późniejszym etapie terapii, gdy się już ustabilizują. Autorzy artykułu podają przykład pacjenta, który zgłosił się na terapię ze względu na poczucie izolacji i problemy z intymnością. Miał problemy z utrzymaniem pracy, depresję (której nie towarzyszył smutek czy melancholia) i myśli samobójcze. W trakcie psychoterapii, pacjent zaczął przejawiać sygnały wielkościowości. Okazał się być uzdolnionym keyboardzistą, miał nawet własne domowe studio nagrań. Nie grał jednak, ponieważ nie miał możliwości występowania przed publicznością - granie sprawiało mu tylko przyjemność, gdy ludzie płacili za możliwość posłuchania go. Nie chciał też dołączyć do żadnego z lokalnych zespołów - nie były dla niego wystarczająco „poważne” lub „utalentowane”. Przejawiał pogardę dla codziennych obowiązków, starzejących się rodziców i problemów innych ludzi. Nie potrafił utrzymać pracy, ponieważ nie chciał się dostosowywać do wyznaczanych mu godzin. Pacjent cierpiał na depresję, niemniej jednak była ona powiązana z zaburzeniem osobowości. Przez swój narcyzm, nie brał odpowiedzialności za swoje problemy i nie był w stanie ciężko nad sobą pracować podczas terapii. Dostrzeżenie tego związku poprawiło efektywność leczenia.

Pacjenci, którzy przejawiają cechy patologicznego narcyzmu, wymagają terapii, która rozpatrywałaby ich symptomy w kontekście ich zaburzenia. Terapeuci powinni być zatem wyczuleni na jego przejawy, takie jak pogarda, złość, zazdrość, wstyd. Należy też zwrócić uwagę na swoje odczucia względem pacjenta – poczucie dewaluacji, braku kompetencji, cierpliwości, strach przed urażeniem go.

Pincus, A. L., Cain, N. M., & Wright, A. G. C. (2014). Narcissistic grandiosity and narcissistic vulnerability in psychotherapy. Personality Disorders: Theory, Research, and Treatment, 5(4), 439–443. https://doi.org/10.1037/per0000031

DEPRESJA MATKI W DOŚWIADCZENIU JEJ DZIECKA, STUDIA PRZYPADKÓW

W krajach wysoko rozwiniętych depresja okołoporodowa dotyka około 13-20% kobiet, natomiast w okresie ciąży cierpi na tę chorobę aż 12% kobiet. Wyniki badań populacyjnych Avon Longitudinal Study of Parents and Children pokazują, że depresja matki, która rozpoczyna się między 2. a 8. miesiącem po porodzie, ma tendencję, by stawać się chroniczną: matki, które zachorowały w tym przedziale czasowym, były istotnie częściej chore również 11 lat później.

Dzieci matek chorujących na depresję, zarówno niemowlęta, jak i dzieci w wieku przedszkolnym, mogą doświadczać jej długofalowych konsekwencji w rozwoju poznawczym i emocjonalno-społecznym. Psychoterapeutyczne i/lub farmakologiczne leczenie matki, mimo iż przyczynia się do zmniejszenia objawów choroby, często nie wystarcza, by poprawić relacje między nią a dzieckiem oraz pełnić ochronną funkcję wobec jego rozwoju.

Dotychczasowe badania sugerują, że depresja matki zwiększa ryzyko zaburzeń psychicznych dziecka bardziej niż palenie w ciąży, choroba alkoholowa, a nawet doświadczanie przemocy emocjonalnej i fizycznej. Na pytanie o to, jak depresja głównego opiekuna wpływa na dziecko i dlaczego sama terapia matki może nie być wystarczająca, odpowiedzieć mogą wyniki eksperymentów z zakresu psychologii rozwojowej oraz analizy przypadków klinicznych.

,,Depresja matki to forma niewidzenia dziecka. Określony wzorzec interakcji między matką i dzieckiem kształtuje się w okresie, gdy rodzic, z uwagi na swój stan, nie jest w stanie wrażliwie reagować na sygnały wysyłane przez dziecko''.

Autorka artykułu, Magdalena Chrzan-Dętkoś, zaznacza, iż w pracy z dziećmi i nastolatkami często spotykamy dwa sposoby ich funkcjonowania: identyfikację z depresyjnym rodzicem obejmującą wycofanie w relacji oraz stworzenie psychicznej „muskulatury”, tak by nie czuć się opuszczonym. Z uwagi na rozpowszechnienie zaburzeń depresyjnych u kobiet w ciąży i po porodzie ważne jest działanie dwutorowe: stworzenie spójnej oferty profilaktycznej dla kobiet z grupy ryzyka oraz oferty terapeutycznej — w przypadku kobiet chorujących na depresję. Nowe standardy opieki położniczej przewidują badania przesiewowe pod kątem zaburzeń depresyjnych w pierwszym i trzecim trymestrze ciąży.

W przypadku terapii dzieci ważna wydaje się zdolność terapeuty do budowania odrębności dziecka: zwiększania jego możliwości opierania się na własnych stanach wewnętrznych. Dzieci depresyjnych matek mogą nie znać sytuacji odzwierciedlania ich uczuć i stanów psychicznych. Dlatego ważne jest poszerzenie możliwości doświadczania i tolerowania różnych stanów psychicznych u dziecka. Dodatkowo, badania psychologii rozwojowej i badania nad niemowlętami wskazują na znaczenie niewerbalnego funkcjonowania dziecka, obserwowanego w trakcie trwania terapii. Rozmowa o nim może pomóc dziecku stać się bardziej elastycznym oraz zmienić postrzeganie i przeżywanie zarówno samego siebie, jak i relacji z innymi.

Chrzan-Dętkoś, M. (2018). Child experience of maternal depression. Case studies. Psychoterapia 3(186), 19-32.

http://psychoterapiaptp.pl/uploads/PT_3_2018/19ChrzanDetkos_Psychoterapia_3_2018.pdf

ZASTOSOWANIE PSYCHODRAMY W PSYCHOTERAPII PACJENTÓW CHORUJĄCYCH NA ANOREKSJĘ I BULIMIĘ PSYCHICZNĄ

Według statystyk przytoczonych przez autorkę artykułu grupa młodych kobiet coraz częściej choruje na zaburzenia odżywiania. Dziewczęta chorujące na anoreksje nie przyznają się do problemu, a dziewczyny chorujące na bulimię bardzo emocjonalnie podchodzą do zaburzenia i często obarczają siebie i poczuciem winy.

Obie sytuacje powodują trudności z poproszeniem o pomoc, szczególnie medyczną lub psychologiczną.

Autorka artykułu pracuje terapeutycznie w paradygmacie psychodynamicznym, ale w terapii, zarówno indywidualnej jak i grupowej, wzbogaca go o metodę Morenowskiej psychodramy. Psychodrama wykorzystuje egzystencjalne podejście do fenomenu spotkania, pozwala zintensyfikować wgląd w psychologiczne mechanizmy zaburzeń jedzenia. Psychodrama pozwala również na użycie alternatywnego języka, symboli, oraz poradzenie sobie z oporem.

W pierwszej fazie procesu terapeutycznego, psychodrama służy kształtowaniu prozdrowotnej motywacji do leczenia i budowie terapeutycznego sojuszu.

Psychodramatyczna praca z osobami chorującymi na zaburzenia jedzenia łączy się z podejściem arteterapeutycznym reprezentowanym przez Lacey i Evans. Zakłada ona, że ekspresja myśli i uczuć, które pochodzą z nieświadomości, uzewnętrznia się w większej części za pomocą obrazów, a nie słów.

W kolejnym etapie, kiedy ujawnia się objaw zaburzenie- pojawia się czas na pracę z objawem. Zróżnicowane techniki psychodramatyczne pozwalają pacjentowi szybciej i łatwiej uzyskać efekt tzw. rozgrzania, tj. wewnętrznej gotowości do pracy nad emocjonalnymi konfliktami oraz deficytami.

W zaawansowanym etapie psychoterapii, gdy pacjenci poruszają temat negatywnych uczuć kierowanych w stronę swojego ciała wykorzystuje się monodramę (technika bez uczestnictwa grupy).

Etap końcowy skupia się na opracowaniu pracy na przyszłość.

Przykładowe narzędzia psychodramy używane w terapii osób chorych na anoreksję lub bulimie.

Technika ,,psychodramatycznej rozgrzewki"- dialog rozwijany z pacjentem, który rozpoczyna terapię.

Technika zmiany ról- uwzględnia przeżywanie siebie w roli innej osoby.

Technika lustra- pacjent spogląda z boku, a jego miejsce na scenie zajmuje dubler.

Technika dublowania- głos wewnętrzny pacjenta wypowiadany przez terapeutę.

Zadaniem psychodramy i prowadzonej w paradygmacie psychodynamicznym psychoterapii nie tylko tej grupy chorych jest udzielanie pomocy w zrozumieniu znaczenia świata wewnętrznego w psychopatologii doświadczanych objawów i trudności emocjonalnych.

Izydorczyk, B. (2011). Zastosowanie psychodramy w psychoterapii pacjentów chorujących na anoreksję i bulimię psychiczną. Psychiatr. Pol, 45, 261-275.

NOWE TRENDY W PSYCHOTERAPII. ZNACZENIE PERSPEKTYWY CZASOWEJ W OBSZARZE ZDROWIA PSYCHICZNEGO ORAZ PODEJMOWANYCH INTERWENCJI TERAPEUTYCZNYCH

Konstrukt czasu w procesie psychoterapii ma znaczenie dla formuły leczenia, a także dla postrzegania wydarzeń życiowych przez pacjenta. Zagadnieniem znaczenia czasu zajmowali się psychologowie Williams James, Kurt Lewin czy Lawrence Frank. Koncepcja czasu psychologicznego, przeżywanego subiektywnie, ujmowana jest w kategorie pojeciowe jak horyzont czasowy i perspektywa czasowa oraz świadomość temporalna (czasowa). Wyznaczają one w jakim stopniu człowiek koncentruje się na przeszłości, teraźniejszości i przyszłości. 

Autorzy teorii perspektywy czasowej - Philip Zimbardo i John Boyd wyróżniają przeszłość pozytywną i negatywną, teraźniejszość hedonistyczną i fatalistyczną oraz przyszłość. Każda z nich determinuje inne emocje, hierarchię wartości i sposoby reagowania na sytuacje życiowe (powracanie do przykrych wspomnień i niepowodzeń lub skupianie się na pozytywnych doświadczeniach). Perspektywa teraźniejsza fatalistyczna polega na przekonaniu, że wszystko jest zdeterminowane przez fatum, a teraźniejszość odznacza się poczuciem beznadziejności. Perspektywa teraźniejsza hedonistyczna jest ukierunkowana na cieszenie się chwilą obecną i poszukiwanie wrażeń. Perspektywę przyszłą charakteryzuje skupienie na tym, co może się wydarzyć oraz mniejszy poziom lęku i większy poziom energii oraz wiary w siebie I poczucia kontroli. 

Badania nad przeżywaniem czasu zawierają odniesienia do zaburzeń psychicznych. Wykazywane są trudności z konceptualizacją przyszłości, stany lękowe i błędy w estymacji upływu czasu. Przejawia się tendencja do ukierunkowana na przeszłość negatywną i teraźniejszość fatalistyczną oraz brak nadziei na przyszłość. Istotnymi przykładami zastosowania teorii konstruktu czasu w praktyce są techniki pracy z metaforą czasu oraz Terapia Równoważeniem Perspektyw Czasu (TPT), Terapia Poznawcza Oparta na Uważności (MBCT) czy Future Directed Therapy.

Zdrową kondycję psychiczną charakteryzuje zrównoważona perspektywa czasu (BTP) z pozytywną przeszłą perspektywą, umiarkowaną hedonistyczną teraźniejszością i przyszłością oraz niskim poziomem przeszłej negatywnej i teraźniejszej fatalistycznej.

W procesie leczenia dąży się do osiągnięcia optymalnej perspektywy czasowej. Struktura perspektywy czasowej pacjenta może wskazywać prawdopodobieństwo ryzykownych zachowań i zaburzeń psychicznych. Badania weteranów wojennych cierpiących na PTSD oraz osób uzależnionych od alkoholu i innych substancji psychoaktywnych wskazują na obniżanie się poziomów depresji i leku wraz z obniżeniem się poziomu perspektywy przyszłej negatywnej i teraźniejszość hedonistycznej oraz wzrost orientacji przyszłościowej. Badanie wśród osób uzależnionych od alkoholu leczonych odwykowo w wskazują na pozytywny wpływ zorientowania na przyszłość dla właściwego ukończenia leczenia.

http://psychoterapiaptp.pl/uploads/PT_1_2018/17Mostowik_Psychoterapia_1_2018.pdf

Mostowik, J., Cyranka, K. (2018). Nowe trendy w psychoterapii. Znaczenie perspektywy czasowej w obszarze zdrowia psychicznego oraz podejmowanych interwencji terapeutycznych. Psychoterapia, 1(184), 17-29.

UZALEŻNIENIE OD ALKOHOLU W ŚWIETLE TEORII

PSYCHODYNAMICZNYCH. PRZEGLĄD TEORII WSPÓŁCZESNYCH

Autorka artykułu dokonuje przeglądu współczesnych teorii w terapii uzależnienia od alkoholu w podejściu psychodynamicznym. W poniższym opracowaniu zostaną opisane cztery z nich. Uzależnienie w tym podejściu rozpatruje się w oparciu o założenia teorii przywiązania oraz psychologii self.

E. J. Khantzian uważa, że osoby uzależnione od substancji psychoaktywnych przejawiają deficyty w obszarach self (m.in. regulacji emocji, relacji z innymi ludźmi), a używanie substancji jest metodą samoleczenia, kompensowania deficytów. Wybór alkoholu może być związany z odczuwaniem lęku, dyskomfortu, dotyczącego bliskości, zależność i intymności. Stworzył on Zmodyfikowaną Dynamiczną Psychoterapię Grupową ukierunkowaną na rekompensowanie deficytów u osób uzależnionych.

J. McDougall definiowała uzależnienie jako nieświadomą obronę przed stresem i uczuciami, polegające na ich rozpraszaniu i wyładowaniu w działaniu. Osoby uzależnione odczuwają nadmiar przytłaczających emocji i lęków, które próbują wykluczyć ze świadomości. Uzależnienie prowadzi do rozwoju fałszywego self, funkcją nałogu jest obrona przed podstawowymi lękami, dotykającymi sfer tożsamości i egzystencji. Przyczyna uzależnienia upatrywana jest w zaburzonych relacjach matka-dziecko. Brak reprezentacji matki jako opiekuńczej figury skutkuje wytworzeniem zależności od substancji, pozwalającym uzyskać uspokojenie.

J. Levin traktuje uzależnienie od alkoholu jako powodowane fiksacją na poziomie patologicznego narcyzmu. Picie alkoholu, jak i zaprzeczanie temu, jest obroną przeciw fragmentacji self. Główną przyczyną powstawania uzależnień jest brak tolerancji własnego self, który powoduje potrzebę zmiany. Substancje psychoaktywne ułatwiają ją poprzez zmianę percepcji siebie, nastroju czy kontroli. Celem leczenia uzależnienia jest wytworzenie relacji z drugim człowiekiem (zastępującej uzależnienie) i korzystanie z niej, aby pomóc w integracji i wzroście osoby uzależnionej.

P.J.Flores widzi uzależnienie jako reakcję na zaburzenie relacji przywiązania i zranienie self. Substancja psychoaktywna staje się substytutem ludzkiej bliskości u osób z pozabezpiecznymi wzorcami przywiązania, pozwalającym na uzyskanie gratyfikacji poza obszarem związków interpersonalnych. Relacja z alkoholem jest łatwiejsza do kontrolowania niż nieprzewidywalny kontakt z ludźmi. Używanie alkoholu jest próbą naprawy self. Pogarsza ono jednak stan osobowościowy i psychiczny, tym samym zaostrzając dysfunkcjonalne style przywiązania. Zranione self można naprawić poprzez silną relację terapeutyczną. Jej długoterminowym celem jest rozwinięcie umiejętności wzajemności i przywiązania.

Teorie psychodynamiczne powinny, według autorki, stanowić uzupełnienie dominującego w terapii uzależnień paradygmatu poznawczo – behawioralnego. Wskazuje także na powiązanie między uzależnieniem od alkoholu i zaburzeniami osobowości (ponad 50% osób uzależnionych), które skutecznie mogą być leczone w podejściu psychodynamicznym.

Wojtynkiewicz, E. (2018). Alcohol addiction in the view of psychodynamic theories. Part II. Review of contemporary theories. Psychoterapia, 184(1), 41–50.

Studenckie Koło Naukowe Psychoterapii DIALOG
Wydział Psychologii Uniwersytetu Warszawskiego
ul. Stawki 5/7, 00-183 Warszawa
logotyp