logotyp

UZALEŻNIENIE JAKO PSYCHOLOGICZNY SYMPTOM

Autor artykułu, Lance Dodes, przedstawia psychodynamiczne rozumienie uzależnienia, w którym określa akt uzależnieniowego przyjmowania substancji (lub wykonywania czynności) jako psychologiczny symptom, pewien rodzaj kompulsji.  W uzależnieniach, przyjęcie substancji poprzedzone jest przytłaczającymi uczuciami bezsilności i bezradności. Te uczucia nie są określone przez deprywację podstawowych potrzeb, lecz zależą od emocjonalnych trudności, z jakimi boryka się osoba uzależniona. 

Problemy, które są źródłem uczuć bezsilności i bezradności poprzedzających przyjęcie substancji, są różne dla każdej osoby. Komponentami tych problemów mogą być wczesne deprywacje w rozwoju więzi, konflikty dotyczące potrzeby kontroli i rywalizacji, uczucia poniżenia i wstydu, zaś możliwość mieszania się tych składowych i ich stopnia nasilenia jest mnoga. W zrozumieniu i terapii każdej osoby kluczowym jest odkrycie specyficznego i znaczącego dla danej osoby rodzaju bezsilności, powodowanego przez specyficzne dla niej trudności. 

Zachowanie uzależnieniowe ma funkcję naprawy uczucia bezsilności. Zażywanie substancji psychoaktywnych jest szczególnie dogodne do celu odzyskiwania poczucia kontroli, gdyż substancje psychoaktywne są łatwym sposobem na wybranie emocjonalnego stanu. Jednakże, wiele innych czynności, takich jak hazard, ćwiczenia lub sprzątanie może nieść za sobą poczucie odzyskania kontroli. Odczynienie uczucia bezsilności można opisać jako psychologiczną funkcję uzależnienia. Poczucie bezsilności jest nawracające, co skutkuje w powtarzających się, kompulsywnych czynnościach, znanych jako uzależnienie. 

Stany przytłaczającej bezsilności prowadzą do gniewu,  spowodowanego utratą zdolności do kontrolowania własnego życia. W koncepcji Kohuta, uczucie te nazwane „narcystycznym gniewem”. Narcystyczny gniew ma pewne charakterystyki, podobne dla wszystkich osób uzależnionych. Został zdefiniowany jako „głęboko zakotwiczona, nieubłagana kompulsja, lekceważąca racjonalne ograniczenia […] narcystyczny gniew zniewala osobę i pozwala jej funkcjonować jedynie jako narzędzie do racjonalizacji […] Zdolność do tworzenia wyobrażeń staje się coraz bardziej podrzędna szerzącemu się gniewu.” 

Podstawiając słowo „uzależnienie” w miejsce „narcystycznego gniewu” otrzymujemy niemal doskonały kliniczny obraz uzależnienia. 

Emocjonalne podłoże nałogowego popędu znajduje ujście w przemieszczeniu. Przemieszczenie jest psychologicznie konieczne, gdyż podjęcie bezpośredniego (nieprzemieszczonego) działania w odpowiedzi na poczucie bezsilności jest zazwyczaj hamowane, jako nieakceptowalne moralnie lub w inny sposób zakazane. Wynikiem tego przemieszczenia jest kompulsja do powtarzania zastępującego zachowania. Kompulsja ta to właśnie uzależnienie. Jeśli popęd, aby odwrócić uczucie bezsilności przemieszczony jest na spożywanie alkoholu, mówimy o alkoholizmie, jeśli jest przemieszczony na hazard, mówimy o uzależnieniu od hazardu. Rozumienie uzależnienia jako przemieszczenia tłumaczy, czemu osoby uzależnione często przechodzą z jednego uzależnienia w drugie – przemieszczenie przechodzi na inną czynność, jednak popęd do upustu przykrych emocji pozostaje niezmienny.

Lance M. Dodes (2009) Addiction as a psychological symptom, Psychodynamic Practice: Individuals, Groups and Organisations, 15 (4), s. 381-393

AK

Studenckie Koło Naukowe Psychoterapii DIALOG
Wydział Psychologii Uniwersytetu Warszawskiego
ul. Stawki 5/7, 00-183 Warszawa
logotyp